Eind februari lanceerden de Verenigde Staten en Israël een gezamenlijke operatie tegen het radicale Iraanse regime, die er al snel in slaagde de militaire en nucleaire capaciteiten van Teheran ernstig te verzwakken. Hoewel tientallen van zijn topleiders bij de eerste aanval werden uitgeschakeld, slaagde Iran er toch in om een krachtige reactie te geven door bijna elk Arabisch land in de regio aan te vallen en de wereldwijde energiemarkten op hun kop te zetten door de Straat van Hormuz af te sluiten. De oorlog heeft nu plaatsgemaakt voor een wankel staakt-het-vuren om de diplomatie een kans te geven. Maar het blijft onduidelijk hoe lang het bestand stand zal houden, en of de Amerikaanse president Donald Trump genoegen zou nemen met een strenge nucleaire overeenkomst met de hardliners van Iran of zou streven naar een echte regimewisseling die eindelijk een einde zou maken aan Teherans decennialange zoektocht om Israël te vernietigen en het Midden-Oosten te domineren.
 
 Van woede naar staakt-het-vuren
Toen Trump operatie “Epic Fury” (in Israël bekend als “Roaring Lion”) lanceerde, kreeg hij onmiddellijk tegenwind in Washington, zelfs van Republikeinen die bezorgd waren over een nieuwe “eeuwige oorlog” in het Midden-Oosten. Maar Trump antwoordde dat hij verwachtte dat de gevechten slechts 4-6 weken zouden duren, en inderdaad werd er na 38 dagen van gevechten een staakt-het-vuren afgekondigd. 

In die periode slaagden Amerikaanse en Israëlische troepen erin om opnieuw de belangrijkste Iraanse nucleaire installaties te raken die in juni vorig jaar al waren getroffen, evenals diverse nieuwe locaties die cruciaal zijn voor de ontwikkeling van kernwapens. Iran verloor zo’n 70% van zijn ballistische raketten en lanceerinrichtingen, evenals zijn productiefaciliteiten voor raketten en raketbrandstof. De VS en Israël hebben ook de top van het Iraanse leiderschap onschadelijk gemaakt, waaronder de Opperste Leider Ali Khamenei, die snel werd vervangen door zijn ernstig gewonde zoon Mojtaba in een overhaaste actie die werd gedicteerd door de echte machthebbers in Teheran – het Islamitische Revolutionaire Garde Corps. Het regime is verzwakt en heeft een staakt-het-vuren aanvaard in plaats van een echte regimewisseling te riskeren. Voor Israël zou dat een geheel nieuwe leiding betekenen die niet langer geobsedeerd is door het uitroeien van de Joodse staat. 

Iran van zijn kant kon honderden ballistische raketten op Israël afvuren, waarvan vele waren uitgerust met clustermunitie gericht op burgers, terwijl het tegelijkertijd een ernstige raket- en dronebedreiging vormde voor al zijn Arabische buurlanden. Dit zorgde voor een sfeer van angst in de hele regio, wat bleek uit het feit dat geen enkele Arabische staat besloot tot vergeldingsaanvallen tegen Iran. Met zijn meest ingrijpende actie veroorzaakte de IRGC ook opschudding op de wereldmarkten door de Straat van Hormuz te sluiten, een smalle waterweg waarlangs dagelijks 20% van de wereldwijde olie- en gasvoorziening passeert. 

De impasse rond de Straat van Hormuz dwong zowel de VS als Iran uiteindelijk tot een staakt-het-vuren, waarbij beide partijen zich snel als overwinnaar opwierpen. Trump kon inderdaad zeggen dat Washington de meeste van zijn militaire doelstellingen binnen zijn korte tijdsbestek voor de strijd had bereikt, maar cruciale politieke doelen moeten nog steeds wachten op de resultaten van de onderhandelingen die door Pakistan worden bemiddeld. Toen deze risicovolle gesprekken in Islamabad begonnen, zaten alleen Amerikaanse en Iraanse delegaties in de zaal, wat aantoont hoezeer Israël en zijn Arabische bondgenoten op dit moment afhankelijk zijn van de VS en met name van president Trump. 

Trump had Teheran een deadline gesteld om de Straat van Hormuz vrij te geven, anders zou hij Iraanse energiecentrales en bruggen aanvallen en zo het land lamleggen. Maar slechts enkele minuten voor het verstrijken van de deadline kondigde hij aan dat er een „dubbel staakt-het-vuren“ van kracht was, waardoor beide partijen twee weken de tijd kregen voor „intensieve diplomatieke inspanningen“ om tot een alomvattend akkoord te komen dat alle geschilpunten zou oplossen. 

In werkelijkheid ging het om tegenstrijdige staakt-het-vuren-verklaringen, waarbij de VS, Israël en Iran elk eenzijdig verklaarden het vuur te zullen staken, zij het onder voorwaarde van hun eigen afzonderlijke eisen en rode lijnen. Trump wilde dat de Straat van Hormuz onmiddellijk werd opengesteld voor alle scheepvaart, terwijl Teheran erop stond dat alle schepen die erdoor wilden varen eerst toestemming moesten vragen aan het Iraanse leger. Volgens berichten eiste Iran ook een tol van 2 miljoen dollar per schip. Ondertussen hield Israël vast aan het standpunt dat het staakt-het-vuren niet gold voor Libanon, waar de strijd met Hezbollah op de tweede dag van de oorlog met Iran opnieuw was opgelaaid. 

Zonder de verwoede interventie van Pakistan op het laatste moment zou het staakt-het-vuren er nooit zijn gekomen. Ze leken wanhopig te willen voorkomen dat een belangrijk moslimbroederland zo zwaar zou worden getroffen. Ook China oefende stilletjes druk uit op Iran om de Straat van Hormuz open te stellen, uit eigen behoefte aan olie uit het Midden-Oosten. Trumps verkapte dreiging tegen een “hele beschaving” en de steeds uitgebreidere aanvallen van de IAF op Iraanse bruggen en petrochemische fabrieken speelden eveneens een cruciale rol bij het overhalen van de IRGC om aan de onderhandelingstafel te komen.
 
 Tegenstrijdige wensenlijsten
De gesprekken tussen Iran en de VS zijn niet soepel verlopen, maar Trump blijft optimistisch dat Teheran zich bij zijn standpunten aansluit. De onderhandelingen waren nodig om Trumps 15-puntenplan voor vrede te verzoenen met het 10-puntenplan van Iran, die beide enkele dagen voor het ingaan van het staakt-het-vuren werden gepubliceerd. 

Het plan van Trump omvatte vier hoofdpunten:
1) Nucleaire ontwapening: Iran moet zijn nucleaire installaties ontmantelen, afzien van kernwapens, alle verrijkingsactiviteiten stopzetten en zijn voorraad van ongeveer 450 kilo hoogverrijkt uranium overdragen. 
2) Regionale veiligheid: Iran moet stoppen met het steunen van regionale milities die als proxy fungeren, en het aantal en het bereik van zijn ballistische raketten beperken.
3) Economische verlichting: De VS zouden alle sancties tegen Iran opheffen, eventuele snapback-bepalingen intrekken en Teheran hulp bieden bij een civiel nucleair programma. 
4) Veilige doorgang: Iran moet zorgen voor vrije, onbelemmerde toegang via de Straat van Hormuz. 

Tot de tien eisen van Iran behoorden:
Veiligheidsgaranties: de VS en hun bondgenoten moeten een non-agressiepact ondertekenen.
Controle over de Straat van Hormuz: inclusief de doorvoerheffing van 2 miljoen dollar per schip.
Erkenning van het recht van Iran om uranium te verrijken. 
De opheffing van alle sancties tegen Iran, zowel directe als via derden.
Washington moet alle Amerikaanse militaire bases in de regio ontruimen.
Een einde maken aan aanvallen op met Iran gelieerde milities in Libanon, Irak, Jemen en Palestijnse gebieden. 
Oorlogsherstelbetalingen en de vrijgave van alle bevroren tegoeden.
Intrekking van alle resoluties van de VN-Veiligheidsraad en het IAEA tegen Iran.
Een nieuwe VN-Veiligheidsraadsresolutie die de overeenkomst bindend maakt voor alle landen. 

Trump heeft herhaaldelijk benadrukt dat de leiders van het „nieuwe“ Iraanse regime waarmee hij onderhandelt (president Masoud Pezeshkian en parlementsvoorzitter Mohammad Ghalibaf) al met de meeste van zijn eisen hebben ingestemd. Volgens de laatste berichten zijn de belangrijkste knelpunten het verbod op de ontwikkeling van kernwapens, de heropening van de Straat van Hormuz en oorlogsschadevergoeding.
 
 Wisseling van de wacht
President Trump heeft een reputatie opgebouwd door effectief economische oorlog te voeren in plaats van daadwerkelijk te vechten, hoewel hij niet bang is om militaire actie te bevelen wanneer dat nodig is. In de afgelopen zes weken van gevechten heeft het Iraanse regime bewezen zijn gelijke te zijn door de Straat van Hormuz af te sluiten en schokgolven door de wereldeconomie te sturen. Een belangrijke les voor Israël en de Arabische Golfstaten is dat er dringend alternatieve routes nodig zijn om olie naar de rest van de wereld te transporteren, om de afhankelijkheid van de onstabiele Straat van Hormuz te verminderen. Een andere belangrijke les is dat Israël Amerika’s meest betrouwbare en effectieve bondgenoot in de regio is tegen de Iraanse dreiging, een feit dat de Arabische Golfheersers niet ontgaat. Samen kunnen deze twee factoren een nieuwe impuls geven aan de Abraham-akkoorden en de vorming van een nieuwe, door de VS gesteunde Arabisch-Israëlische strategische alliantie om stabiliteit in de regio te brengen. 

Ondertussen moet Israël doorgaan met de inspanningen die het de afgelopen twee jaar van oorlog heeft geleverd om Hamas in Gaza en Hezbollah in Libanon te ontwapenen. Het feit dat er in Washington al directe gesprekken tussen Israël en Libanon zijn begonnen, zonder enige Iraanse betrokkenheid, is een zeer positief teken. Ook voor Gaza is er momenteel een eigen, afzonderlijk vredesproces gaande, waarbij Hamas steeds meer geïsoleerd raakt. 

Er lijkt echter nog steeds een kloof te bestaan tussen de Amerikaanse en Israëlische belangen als het gaat om de uiteindelijke uitkomst van de kwestie-Iran. President Trump staat in november voor tussentijdse verkiezingen die zullen bepalen of zijn laatste twee jaar in het Witte Huis zullen worden belemmerd door Democratische controle over één of beide Kamers van het Congres. Zijn populariteit daalt, deels als gevolg van de oorlog met Iran, dus hij heeft een sterke drang om snel een akkoord met Iran te sluiten. Zijn prioriteiten zijn een waterdicht non-nucleair akkoord en het heropenen van de Straat. 

Israël daarentegen vreest dat het hardline-regime in Teheran zal standhouden en nog een tijdje zal blijven bestaan zodra Trump zijn ambt neerlegt. Dit zou alle moeizaam behaalde vooruitgang en offers die de Israëli’s in de afgelopen 30 maanden van strijd hebben gebracht om Iran en zijn netwerk van proxy-milities, met name Hamas en Hezbollah, te verzwakken, ernstig in gevaar kunnen brengen. Jeruzalem is dan ook veel meer voorstander van een echte regimewisseling in Iran, iets waarvoor het Iraanse volk wellicht de moed zal vinden om in opstand te komen en zelf na te streven, ongeacht welke deal Trump sluit met de overgebleven bewakers van de Islamitische Revolutie. Nu de Iraanse economie instort onder het gewicht van de gezamenlijke aanval van de VS en Israël, is die dag wellicht dichterbij dan we denken. 

Op het moment van publicatie heeft Trump de Amerikaanse zeeblokkade tegen Iran aangescherpt, wat Teheran 500 miljoen dollar per dag kost, terwijl hij tegelijkertijd zijn eenzijdige staakt-het-vuren heeft verlengd zonder een deadline te stellen, in de hoop het verdeelde Iraanse regime onder druk te zetten om tot een gezamenlijk besluit te komen om zijn nucleaire ambities op te geven. Hierdoor zijn de gevechten in Libanon voor onbepaalde tijd opgeschort, hoewel de kans op een nieuwe uitbarsting daar veel groter is. Het einde van de oorlog op meerdere fronten die op 7 oktober door Hamas is ontketend, is nog steeds niet in zicht.

door David R. Parsons, senior vicevoorzitter en woordvoerder van de ICEJ

Foto op de omslag: Wikipedia