In 586 v.Chr. verwoestten de Babyloniërs Jeruzalem en voerden zij een groot deel van de bevolking van Juda in ballingschap naar Babylonië. Daardoor ontstond ook iets nieuws: een grote Joodse bevolking in Mesopotamië, precies in het gebied dat al snel het hart van het Perzische Rijk zou worden.

Volgens de overlevering gaat de Joodse aanwezigheid in Centraal-Azië terug tot juist deze periode. Het meest aangehaalde verhaal vertelt dat Joodse kooplieden en ballingen zich in de Achaemenidische tijd (ca. 550–330 v.Chr.) vestigden in Bactrië (het huidige Afghanistan, Oezbekistan en Tadzjikistan) en Sogdië (het huidige Oezbekistan en Tadzjikistan).

De Perzische hoofdweg

Het Perzische Rijk, dat in 539 v.Chr. het Babylonische Rijk inlijfde, was een enorm en samenhangend staatsverband dat zich uitstrekte van de Egeïsche Zee tot de Indus. Overal daarin woonden Joden: in Babylon, in Susa, in Egypte (Elephantine) en in Klein-Azië. De Koninklijke Weg, het stelsel van satrapieën en de eenvormige munten en gewichten van het rijk schiepen omstandigheden waarin kooplieden, ook Joodse kooplieden, over enorme afstanden handel konden drijven.

Sommige bronnen noemen Joodse gemeenschappen in Merv (het huidige Turkmenistan) in de 3e–5e eeuw n.Chr. Merv ligt aan de routes van de Zijderoute die Iran verbinden met Centraal-Azië en China. Toen het Perzische Rijk eenmaal de infrastructuur had gelegd, is het allerminst vergezocht dat Joodse kooplieden en kolonisten langs die routes naar het oosten trokken. Dat is wat kooplieden doen.

Een netwerk, geen weg

We stellen ons de Zijderoute vaak voor als één lange hoofdweg van China naar Rome. De werkelijkheid was veel boeiender: een netwerk van routes dwars door Centraal-Azië, dat het China van de Han verbond met Parthië, het Nabije Oosten en uiteindelijk de Middellandse Zee. Vooral zijde, maar ook paarden, glas, metalen, specerijen, technieken, godsdiensten en ideeën gingen langs die wegen, meestal via tussenpersonen.

Parthen, Sogdiërs, Bactriërs en andere volken van Centraal-Azië waren de belangrijkste tussenpersonen. De Joden, een volk in de diaspora met gemeenschappen in Mesopotamië, Perzië, de Kaukasus en Centraal-Azië, waren goed geplaatst om daaraan deel te nemen: niet als één eenvormige “Joodse handel”, maar als afzonderlijke kooplieden en gemeenschappen, ingebed in de bredere wereld van de handel.

Wat de Bijbel zegt

De Bijbel vermeldt niet rechtstreeks dat Joden via de Zijderoute naar China reisden. Maar hij spreekt herhaaldelijk over Israël dat “onder de volken verstrooid” wordt, en de profeten beloofden dat God Zijn volk zou bijeenbrengen “uit het oosten” en “uit het westen”. Jesaja 49:12 spreekt over hen die komen “uit het land Sinim”, een naam die sommige uitleggers in verband brengen met China of het verre Oosten.

Het boek Esther vermeldt dat de Joden “verstrooid en verspreid” waren “onder de volken in alle gewesten” van koning Ahasveros (Esther 3:8). Als Mordechai aan het Perzische hof kon dienen, konden afzonderlijke kooplieden langs de wegen van het rijk verder naar het oosten trekken.

En de verloren stammen? Volgens 2 Koningen 17:6 liet de koning van Assyrië hen wonen in Halah en in Habor, aan de rivier Gozan en in de steden van Medië. Daar houdt het Bijbelse verslag op, en juist daarom werden zij bekend als de “verloren stammen”.

De vergelijking met Elephantine

Op het eiland Elephantine in Egypte tonen Aramese papyri, vooral uit de 5e eeuw v.Chr., een garnizoen van Judese soldaten en hun gezinnen, met een eigen tempel voor Jaho (JHWH), die rond 410 v.Chr. werd verwoest. In een beroemde brief uit 407 v.Chr. vragen zij de Perzische stadhouder van Juda om toestemming om hem te herbouwen.

Elephantine is de gouden standaard voor bewijs van een oude Joodse diaspora: personen met naam en toenaam, juridische documenten, een tempel en briefwisseling met de rijksoverheid. Voor Centraal-Azië dateert het vroegste echte bewijs van ongeveer de 4e–6e eeuw n.Chr., een kloof van bijna een millennium. Daarom blijft een vroegere aanwezigheid een redelijke mogelijkheid en geen vastgesteld feit.

Het eerste echte bewijs

• Bactrische documenten (4e–8e eeuw n.Chr.) met mogelijk Joodse namen of juridische formules
• Sogdische documenten (7e–8e eeuw) die een handelssamenleving van meerdere godsdiensten tonen, met Joden onder de kooplieden
• Joodse ossuaria en Hebreeuwse/Aramese inscripties uit Sogdië en Bactrië, ongeveer 4e–6e eeuw n.Chr.
• Merv, waar Joodse gemeenschappen vermeld worden in Syrisch-christelijke en islamitische bronnen uit de 5e–8e eeuw

Later dreven de Radhanieten, Joodse kooplieden uit de 9e eeuw die Ibn Khordadbeh beschrijft, handel van Frankrijk tot China, en de Geniza van Caïro (11e–13e eeuw) bevat het rijkste bewijs van Joodse handel in Centraal-Azië.

Van Kaifeng tot de Bnei Menashe

Tiberiu Weisz, vooral bekend om zijn werk over de Joodse gemeenschap van Kaifeng in China, stelt dat Israëlieten na de Babylonische ballingschap naar het oosten trokken en China veel eerder bereikten dan algemeen wordt aangenomen, mogelijk al in de tijd van de Han-dynastie.

Zijn theorie vindt weerklank bij de Bnei Menashe, wier overlevering zegt dat hun voorouders, van de verloren stam Manasse, na de Assyrische ballingschap door China zwierven en zich vestigden in de heuvels van het noordoosten van India en het westen van Birma. Zij geeft een geschreven “anker” aan een migratieverhaal dat anders alleen in liederen, visioenen en de herinnering van de gemeenschap bewaard is.

De verstrooiden keren naar huis terug

Dezelfde wegen waarlangs de ballingen naar het oosten trokken, worden nu opnieuw afgelegd, in de andere richting. Via de ICEJ helpen christenen Joodse families om aliyah te maken naar Israël, onder wie de Bnei Menashe uit het noordoosten van India.

Uw gift via ICEJ Nederland helpt hen thuis te brengen. Ga naar icej.nl/doneren of maak uw gift over op IBAN NL39 INGB 0000 0026 16 onder vermelding van ‘Aliyah’.

Geschreven door Howard Flower