Eva Erben, die 95 jaar oud is, draagt een leven vol herinneringen met zich mee, gevormd door onvoorstelbaar verlies, buitengewone veerkracht en de opmerkelijke wedergeboorte van Israël. Als jong Joods meisje overleefde ze de Holocaust, waarbij ze haar ouders en vele familieleden verloor. In 1949 begonnen zij en haar man aan een nieuw hoofdstuk in de pas opgerichte staat Israël, vastbesloten om uit de as van het verleden een toekomst op te bouwen.

Toch gaat Eva’s verhaal over veel meer dan alleen overleven. Het gaat over de kostbaarheid van het leven, de moed om opnieuw te beginnen en de verantwoordelijkheid die elke generatie draagt om haat het hoofd te bieden.

Al jaren deelt Eva haar getuigenis tijdens evenementen van de ICEJ, met name in Duitsland. Tijdens onze laatste tournee door Duitsland sprak ze op scholen en bij andere bijeenkomsten, waar ze leerlingen en volwassenen ontmoette die graag wilden horen van iemand die deze geschiedenis zelf had meegemaakt.

Het was niet alleen haar bedoeling om de gruwelen van de concentratiekampen en de dodenmars die ze als tiener had overleefd te beschrijven. Ze wilde dat mensen zouden begrijpen wat het betekent om vandaag de dag Israëliër te zijn, vooral nu het antisemitisme in de westerse wereld weer de kop opsteekt en Israël zo vaak verkeerd wordt begrepen.

Gottfried Bühler, nationaal directeur van ICEJ-Duitsland, vatte de betekenis van haar boodschap als volgt samen: “‘Ik ben Israëlisch’ – dat zijn profetische woorden van Eva Erben.”

Als Eva voor jongeren stond, sprak ze met opmerkelijke openheid en warmte. De studenten stelden zeer persoonlijke vragen: Hoe had ze op haar veertiende zo’n leed kunnen doorstaan? Hoe was ze omgegaan met het verlies van haar moeder? Hoe was het leven na de oorlog geweest? En wat betekende het om vandaag de dag in Israël te wonen?

Eva antwoordde geduldig en wist zo van wat een geschiedenisles had kunnen zijn een oprecht en ontroerend gesprek te maken.

Ze weet uit eigen ervaring waar haat, uitsluiting en de ontmenselijking van anderen toe kunnen leiden. Daarom doet de toenemende vijandigheid jegens joden en Israël haar zo veel pijn. Ze hoopt vurig dat mensen verder kijken dan de krantenkoppen, op zoek gaan naar de waarheid en de menselijkheid erkennen van degenen die ze zo snel veroordelen.

Haar boodschap aan het publiek was duidelijk:

“Jouw stem is belangrijk. Niet alleen om te bidden, maar ook om actie te ondernemen. Blijf niet stil, maar speel een actieve rol in de strijd tegen de jodenhaat die de westerse samenlevingen vergiftigt.”

“Bidden geeft je kracht,” zei Eva, “maar je moet ook de realiteit onder ogen zien en actie ondernemen.”

Voor Eva moet het herdenken van de Holocaust meer betekenen dan alleen maar de woorden „Nooit meer“ herhalen. Het moet ons ertoe aanzetten ons af te vragen wat die woorden vandaag de dag van ons verlangen.

“We moeten elkaar respecteren, samenleven en elkaar met rust laten, met liefde en volgens de Tien Geboden,” drong ze aan.

Ondanks alles wat ze heeft doorstaan, weigert Eva het lijden het laatste woord te laten hebben. Haar boodschap aan de jongere generatie is uiteindelijk er een van hoop en verantwoordelijkheid.

“Het mooiste geschenk dat je kunt krijgen, is het leven. Koester het en haal er het beste uit. Je krijgt het maar één keer.”

Deze woorden hebben een buitengewone betekenis, zeker als ze afkomstig zijn van een vrouw die zoveel heeft verloren en er toch voor heeft gekozen een nieuw leven op te bouwen.

Eva is van mening dat een groot deel van de vijandigheid in de wereld jegens Israël voortkomt uit verkeerde informatie en een gebrek aan begrip voor wat Israëli’s meemaken en nastreven. Ze wil dat mensen verder kijken dan politieke discussies en inzien dat ook Israëli’s ernaar verlangen om in vrede te leven.

Haar oproep is zeer persoonlijk, maar de gevolgen ervan reiken veel verder dan Israël. Ze daagt elke luisteraar uit om zijn of haar eigen houding onder de loep te nemen, vraagtekens te plaatsen bij wat hij of zij hoort en niet werkeloos toe te kijken wanneer anderen onrechtvaardig worden behandeld.

Op 95-jarige leeftijd houdt Eva Erben de herinnering aan degenen die het niet hebben overleefd levend, terwijl ze zich inzet voor degenen die vandaag de dag leven. Ze wil niet dat jonge mensen haar angst of haat overnemen. Ze wil dat ze de moed overnemen om een andere weg in te slaan.

En Eva’s boodschap laat ons achter met een vraag die we niet zomaar terzijde kunnen schuiven: wanneer haat de kop opsteekt en de waarheid wordt verdoezeld, zullen we dan zwijgen – of zullen we de moed vinden om ons uit te spreken en in actie te komen?

Door Jannie Tolhoek

Samenvatting: To Be Israeli (door Eva Erben)

In een groot deel van de westerse mainstreammedia wordt Israël vaak besproken in termen van conflict, beleid en geopolitiek. Toch wordt de dagelijkse realiteit van het Israëlisch zijn – de geschiedenis, de angsten en de ambities – vaak verkeerd begrepen. Om Israël te begrijpen, moet men beginnen bij hoe het voelt om daar te wonen, om Israëlisch te zijn.

Israëli zijn betekent dat je de geschiedenis niet als een verhaal met je meedraagt, maar als een levende herinnering.

Israëli zijn betekent begrijpen dat ‘nooit meer’ geen slogan is. Het is een verantwoordelijkheid, en die geldt nu.

Israëli zijn betekent leven op de enige plek ter wereld waar Joden geen gasten zijn, geen minderheden die slechts gedoogd worden, maar een volk dat zich thuis voelt

Israëli zijn betekent beseffen dat deze band geen moderne uitvinding is, maar al sinds mensenheugenis bestaat.

Israëli zijn betekent dat je na eeuwen van ballingschap naar die plek terugkeert en haar weer opbouwt – niet als kolonie, maar als thuisland.

Israëli zijn betekent ook leven in het heden, waarin de geschiedenis niet langer ver weg is.

Israëli zijn betekent dat je te maken hebt met vijanden die zich niet alleen verzetten tegen beleid of grenzen, maar die openlijk hun doel verkondigen: de vernietiging van je staat en de uitroeiing van je volk.

Israëli zijn betekent dat je deze dreigementen hoort en ze gelooft.

Israëli zijn betekent dus een grens trekken: er zijn momenten waarop morele duidelijkheid geboden is.

Israëli zijn betekent het leven verdedigen tegen degenen die de vernietiging ervan toejuichen.

Israëli zijn betekent ook naar buiten kijken en een diep gevoel van dissonantie ervaren.

Israëli zijn betekent je afvragen: hoe kan deze tegenstrijdigheid bestaan? En toch, ondanks dit alles, betekent Israëli zijn van het leven houden.

Israëli zijn betekent vrede willen – oprecht en van harte. Niet als slogan, maar als realiteit.

Israëli zijn betekent tegelijkertijd hoop en vastberadenheid koesteren. Hoop – op een toekomst waarin conflict niet langer het bepalende kenmerk van het leven is. Vastberadenheid – dat je, totdat die toekomst werkelijkheid wordt, je volk, je thuis en je recht om daar te wonen zult verdedigen.

Israëli zijn betekent iets eenvoudigs, maar toch fundamenteels vragen: in veiligheid, waardigheid en vrede leven.